(door Jasmin Hlatky)
Sint Amand wordt vaak de apostel van Vlaanderen genoemd. Hij is een van de meest belangrijke heilige missionarissen van de Noord-Franse en Vlaamse gewesten. Zijn leven getuigt van heel wat reizen en nogal nonconformistisch gedrag. Oorspronkelijk was hij van adellijke Franse afkomst. Nadat hij tegen de wil van zijn vader monnik en later priester was geworden, trok hij zich 15 jaren lang als kluizenaar in een cel naast de kathedraal van Bourges terug. Na een pelgrimsreis naar Rome werd hij zeker nog voor het jaar 638 tot missiebisschop gewijd en begon hij zijn missiewerk aan de Frankisch-Friese grens. Het is niet helemaal duidelijk of hij nu door Dagobert I werd verbannen of niet, zeker is dat hij zijn missiewerk nog verder naar Zwisterland en Oostenrijk ging uitbreiden. In 647 werd hij bisschop van Maastricht, maar al na twee jaren ging hij weer voor zijn missie naar Spanje en het Baskenland. In 639 stichtte hij klooster Elnon (het huidige St. Amand-les-Eaux) in de beurt van Doornik, waar hij rond het jaar 679 (het zou ook 676 of 684 kunnen zijn) stierf en ook begraven werd.
De overlevering
en het biografenwerk begonnen al vlak na zijn dood, vermoedelijk al in de
achtste eeuw. Amandus' biograaf in de negende eeuw, Milo, vertelt dat de kerk
St. Pieter in Elnon al gauw te klein werd voor de Amandus-cultus. Vervolgens
werd zijn lichaam getranslateerd naar een kerk die ook zijn naam droeg, St.
Amand. Dat zijn lichaam bij de translatie helemaal ongedeerd werd aangetroffen
gaf natuurlijk nieuwe stof voor legenden en verering. Alcuinus (735-804),
de raadgever van Karel de Grote, dichtte een hele reeks verzen ter ere van
Sinte Amandus. In de school die aan het klooster was aangesloten werden de
zonen uit de keizerlijke familie onderwezen. Tegen het einde van de negende
eeuw ging het klooster bijna ten onder, maar de verering van de heilige werd
in de elfde eeuw weer helemaal hernieuwd. In 1066, nadat een vuur een groot
gedeelte van het klooster had verwoest, werd het lichaam van Sint Amandus
in een plechtige processie door het land gedragen om door de wonderen, die
de relikwie onderweg verrichtte, geld voor de heropbouw van het klooster te
verzamelen. Blijkbaar werd die reis een groot succes, want al in het jaar
1088 werd de nieuwe kloosterkerk geconsacreerd. Rond die tijd onstond ook
de eerste geïllustreerde vita van de heilige Amandus, een latijns handschrift
uit Valenciennes, Bibl. mus. Ms. 502 (zie iconografie).
De vita zelf werd met iedere bewerking langer en uitvoeriger, een mythenverspreiding
die vooral uitging van zijn thuisklooster Elnone. Zijn wonderdoende relikwieën
bevorderden het herhaaldelijke neerschrijven van zijn vita en bevestigden
de faam van de kloosterschool, en de goede reputatie van klooster en kloosterschool
zorgde er op haar beurt voor dat een groeiende behoefte aan verhalen over
de heilige ontstond. Allemaal berichten zij van de wonderdadigheid van Amandus'
lichaam en van de miraculeuze uitwerking die zijn relikwieën op politieke
onderhandelingen hadden die naast de gebeenten werden gevoerd.
Recurrente topoi in de verhalen rond Amandus zijn ook de verwekking van een
verhangen man en de weigering van de heilige bisschop te worden. Wat in de
overlevering over de heilige ook belangrijk bleek, was de hechting aan de
regio Noord-Frankrijk/Vlaanderen. Zo wordt bijvoorbeeld steeds beklemtoond
dat Amandus in zijn testament duidelijk had gevraagd dat zijn stoffelijk overschot
voor altijd in Elnone zou verblijven, een gebeurtenis die ook in de miniaturen
van de vitae vaak werd afgebeeld. Na een expansie van het klooster in de 12de
eeuw, die mede gedragen wordt door de ontwikkeling van de steden en de economie,
wordt het langzamerhand rustiger om de Amandus-cultus. In zijn vroeger missiegebied
blijft zijn invloed weliswaar ongebroken. Van Erembodegem in België is
bijvoorbeeld een St.-Amandsputje bekend, een bronnetje, waaruit wonderdadig
water stroomt.
Dankzij het missiewerk van Amandus dragen nu heel wat parochies en gemeentes in de buurt rond Gent zijn naam, zoals bv. St.-Amands in Denderhoutem, St.-Amand aan de Schelde en St.-Amandsberg/Gent. Hij was vermoedelijk ook de stichter van de kloosters St.-Pieter en St.-Bavo te Gent. Alleen op het gebied van het huidige België telt men 111 kerkpatrocinia. Ook in Duistland bevinden zich St. Amandus-kerken, zo bijvoorbeeld in Datteln, Herongen en Aschendorf (Emsland). In Duitsland wordt zijn feestdag op 26 oktober gevierd.
(Lit.: Abou-El-Haj; BBKL; LThK, 1, p.510-511)